Quy luật Hồi quy về trung bình (Mean Reversion) trong thị trường tài chính

Trong vật lý, định luật vạn vật hấp dẫn của Newton kéo mọi vật thể rơi về tâm trái đất. Trong thị trường tài chính, có một lực hút vô hình nhưng quyền năng tương tự chi phối giá cổ phiếu, lợi nhuận doanh nghiệp và cảm xúc của đám đông: đó chính là Quy luật Hồi quy về trung bình (Mean Reversion).

1. Ba tầng hồi quy trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Tầng 1: Hồi quy Định giá (P/E & P/B thị trường chung)

Lịch sử 25 năm của thị trường chứng khoán Việt Nam (VN-Index) chứng kiến một quy luật bất biến về định giá P/E:

• Vùng đỉnh hưng phấn (P/E > 18x - 22x): Năm 2007 (P/E chạm 35x), đầu năm 2018 (P/E chạm 22x), đầu năm 2022 (P/E chạm 17.5x - 18x). Tại các vùng này, dòng tiền đầu cơ hưng phấn đẩy giá vượt xa năng lực tạo lợi nhuận thực tế. Thị trường không thể duy trì mãi mức định giá đắt đỏ và tất yếu xảy ra cú sụp đổ kéo định giá về điểm cân bằng.
• Vùng đáy bi quan hoảng loạn (P/E < 10x - 11x): Khủng hoảng tài chính 2008 (P/E đáy 9x), đáy dịch Covid tháng 3/2020 (P/E về 10.3x), đáy thanh khoản trái phiếu tháng 11/2022 (P/E về 9.8x). Khi nỗi sợ hãi bao trùm, nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu tốt với giá rẻ mạt. Nhưng chính tại đây, lực hút của giá trị nội tại lại kéo thị trường bật tăng mạnh mẽ trở lại.
• Trục trung bình lịch sử: VN-Index dao động quanh mức P/E trung bình 10 năm là 13x - 15x.

Tầng 2: Hồi quy Biên lợi nhuận của Doanh nghiệp chu kỳ

Nhiều nhà đầu tư mới (F0) mắc sai lầm lớn: Thấy một doanh nghiệp đạt lợi nhuận tăng trưởng kỷ lục 300% - 500% liền nghĩ rằng công ty sẽ tiếp tục tăng trưởng mãi mãi. Họ quên mất rằng biên lợi nhuận cao bất thường luôn kích thích đối thủ mới nhảy vào hoặc chu kỳ cung - cầu đảo chiều.

Case study kinh điển: Ngành Thép Việt Nam (HPG):

• Năm 2021, giá thép thế giới lập đỉnh kỷ lục do đứt gãy chuỗi cung ứng, biên lợi nhuận gộp của Hòa Phát tăng vọt lên tới 38%, lợi nhuận sau thuế đạt kỷ lục hơn 34.500 tỷ đồng. Cổ phiếu được định giá rất cao.
• Đến quý 3/2022, giá nguyên liệu tăng, cung thép dư thừa, biên lợi nhuận gộp hồi quy mạnh về mức âm, HPG báo lỗ kỷ lục quý 3 và quý 4/2022. Cổ phiếu giảm hơn 65% từ đỉnh.
• Sau khi chu kỳ chạm đáy xấu nhất, biên lợi nhuận lại từ từ hồi quy về mức trung bình dài hạn 15% - 18%.

Tầng 3: Hồi quy Tâm lý đám đông

Tâm lý thị trường giống như một quả lắc đồng hồ. Nó không dừng lại ở điểm cân bằng mà luôn dao động giữa hai thái cực: Tham lam tột độ (Greed) và Sợ hãi tột cùng (Fear). Khi lòng tham đạt đỉnh, người mua cuối cùng đã mua xong, không còn dòng tiền mới để đẩy giá tiếp. Khi nỗi sợ hãi đạt đỉnh, người muốn bán đã bán hết, thị trường cạn cung và chuẩn bị đảo chiều.